SAGA FÉLAGSINS

Félag um hugræna atferlismeðferð var stofnað árið 1986 af hópi atferlissinnaðra sálfræðinga í því markmiði að koma á samstarfi um nám og þjálfun í atferlismeðferð, fylgjast með framförum í atferlisfræðum og meðferð og stuðla að tengslum við atferlisfélög í öðrum löndum. Fundir eru haldnir mánaðarlega þar sem fjallað er um meðferð við ákveðnum vandamálum, svo og nýlegar rannsóknir, bæði hagnýtar og fræðilegar.

Nú eru félagar 121 talsins, en félagið er öllum opið öllum fagmenntuðum einstaklingum er hafa áhuga á atferlis- og hugrænni meðferð. Formaður félagsins er Auður R. Gunnarsdóttir sálfræðingur, varaformaður Ingunn Hansdóttir, vefstjóri Sóley D. Davíðsdóttir, upplýsingafulltrúi Berglind Guðmundsdóttir og varamaður í stjórn Ragnar P. Ólafsson.

Félagið hefur frá upphafi staðið fyrir fjölmörgum námskeiðum með þekktum erlendum fræðimönnum. Nýverið hélt dr. Edna Foa námskeið um áfallastreituröskun og David Westbrook um þráhyggju og áráttu. Prófessor Jack James frá Ástralíu hefur haldið námskeið um stam og dr. Drífa Harðardóttir, einnig frá Ástralíu, hélt námskeið um sársauka. Dr. Arthur Freeman frá Bandaríkjunum hefur haldið tvö námskeið um hugræna meðferð við þunglyndi, dr. Lars-Göran Öst frá Svíþjóð hélt námskeið um meðferð við fælni (single session treatment of specific phobias) og dr. Janet Carr frá Englandi hélt námskeið um atferlismeðferð þroskaheftra barna. David Clark og Paul Salkovski hafa haldið námskeið um kvíða og felmtur.

Þá stóð félagið fyrir Fimmta Norræna Þinginu um Atferlismeðferð dagana 23. til 25. apríl 1992 með átta námskeiðum, sem haldin voru af jafnmörgum sálfræðingum og geðlæknum frá Bandaríkjunum, Noregi, Englandi og Íslandi. Námskeið þessi voru um atferlis- og hugræna meðferð við þekktum heilbrigðisvandamálum. Dr. Linda Craighead frá Bandaríkjunum hélt námskeið um lystarstol, lotugræðgi og offitu (Anorexia Nervosa, Bulimia and Obesity), próf. Ed Craighead frá Bandaríkjunum hélt námskeið um þunglyndi og depurð (Depression and Dysthymic Disorders), dr. David Clark frá Englandi hélt námskeið um felmtur (Panic Disorders), dr. Paul Salkovskis frá Englandi hélt námskeið um sótthræðslu (Hypochondriasis), dr. Fanny Duckert hélt námskeið um stjórnun á áfengisneyslu (Controlled Drinking) og dr. Jakob Jónasson hélt námskeið um dáleiðslu (Hypnosis). Þátttakendur voru tæplega 100 talsins og flestir þeirra íslenskir.

Félagið hefur mjög sterk tengsl við Evrópusamtök félaga um atferlis- og hugræna meðferð, European Association of Behavioural and Cognitive Therapies, en í þeim eru nú 26 þjóðlönd og um tíu þúsund meðlimir.

Hugræn atferlismeðferð er virk, markmiðsstýrð meðferð, sem byggir á þeirri kenningarlegu forsendu að tilfinningar og hegðun fólks ákvarðist að miklu leyti af því hvernig það hugsar. Hvernig þa hugsar um sjálft sig, umhverfi sitt og framtíðina. Í hugrænni atferlismeðferð er reynt að vinna markvisst að ákveðnu vandamáli (vandamálum) hverju sinni og lögð er áhersla á að komast að því strax í upphafi hvað kemur vandamálinu af stað, hvert vandamálið er og hvaða afleiðingar það hefur fyrir einstaklinginn. Mikill hluti svona meðferðar byggir á "hér-og-nú" og meginmarkmið meðferðar er að hjálpa skjólstæðingum við að koma á breytingum í lífi þeirra.

Rætur hugrænnar atferlimeðferðar á sálrænum vandamálum má rekja til upphafs þessarar aldar. Darwinska viðhorfið, að bera saman hátterni manna og dýra, leiddi af sér skýringar eða lögmál um hegðun, sem nota máttið við athuganir a sálrænum vandamálum. Þetta var gert á þeirri forsendu að alhæfa mætti frá atferlisrannsóknum á dýrum yfir á menn.

Í fyrstu var byggt á tveimur megin lögmálum eða skýringum um hegðun eða nám dýra. Hið fyrra byggir á rannsóknum rússneska lífeðlisfræðingsins Pavlovs (1849-1936) og samstarfsmanna hans á fyrsta áratugum þessarar aldar. Þessi rússnesku vísindamenn komust að því að unnt var að skilyrða, kenna tilfinningaleg viðbrögð, svo sem hræðslu hjá dýrum. Hér er um að ræða nám, sem byggir á ósjálfráðum viðbrögðum og kallast klassísk skilyrðing, Eftirfarandi lýsingu á tildrögum athugana Pavlovs og félaga er að finna í bókinni Sálfræði. Hugur og þroski, eftir Aldísi Guðmundsdóttur og Jörgen Pind:

"Pavlov hafði veitt því eftirtekt í rannsóknum sínum á meltingarstarfsemi hunda að þeir tóku oft að slefa nokkru áður en þeir byrjuðu að éta. Oft nægði þeim að sjá matinn eða aðstoðarmann Pavlovs sem var vanur að færa þeim hann. Þetta olli Pavlov nokkrum erfiðleikum í hinum lífeðlislegu rannsóknum og ákvað hann því að kanna þetta fyrirbæri nánar.

Hugsun Pavlovs var eitthvað á þessa leið: Það er ólærð, ásköpuð svörun hjá hundi að slefa þegar kjötbita er stungið upp í hann. Hins vegar taldi Pavlov hundinum ekki áskapað að slefa er hann sæi kjöt og enn síður við að sjá gæslumanninn. Hér hlaut nám að koma til og hundurinn tengdi greinilega kjötið og gæslumanninn athöfninni að éta. Þannig lærist hundi t.d. smám saman að einhver tiltekinn einstaklingur færir honum mat. Við það skapast hjá hundinum nokkurs konar vænting um mat í hvert skipti sem hann sér gæslumanninn. Augljóst má og vera að hafi gæslumaðurinn aðeins það hlutverk að færa hundinum mat verður væntingin mun meiri ef hann hefur jafnframt annan starfa", (bls.158).

Síðari skýringin, virk skilyrðing, byggir hins vegar á verkum Bandaríkjamannanna Thorndikes (1874-1949) og Watsons (1878-1958). Í þessu tilviki lærir lífveran um afleiðingu hegðunar sinnar svo um meðvitað nám er að ræða.

Thorndike og Watson gerðu ýmis konar námstilraunir, m.a. á köttum og komust að því að ef hegðun dýrs var styrkt reglulega (dýrinu umbunað) var sú hegðun líklegri til að endurtakast en annað sem dýrið gerði. Þetta nefndi Thorndike "árangurslögmálið", sem segir einfaldlega að þau viðbrögð verða tíðari er hafa jákvæðar afleiðingar í för með sér fyrir dýrið.

Eitt þekktasta dæmið frá upphafi þessarar aldar er um beitingu þessara skýringa á fælni. Aftur skal vísað til bókar Aldísar Guðmundsdóttur og Jörgens Pind þar sem þau segja frá þekktari tilraunum Watsons, sem hann gerði á Alberti litla, 11 mánaða gömlum dreng. Watson skilyrti drenginn til að græðast hvíta rottu með því að tengja hana við mikinn hávaða. Börnum er auðvitað ekki eðlislægt að hræðast rottur, en þeir er hins vegar eðlislægt að hræðast hávaða. Þegar Watson hafði parað rottuna og hávaðann saman í nokkur skipti fór Albert litli að óttast rottuna eina sér. Og, það sem meira var, fælniviðbrögð hans alhæfðust yfir á ýmis svipuð áreiti eins og kanínu, loðna inniskó og hvítt hár tilraunamannsins.

Bandaríski sálfræðingurinn Skinner (1904-1990) útfærði þessar skýringar landa sinna ennn frekar með því að skilgreina styrki með tilliti til hvaða áhrif þeir höfðu á hátterni einstaklinga. Áhugi hans beindist fyrst og fremst að því að kanna áhrif umhverfis á viðbrögð dýra og manna.

Á næstu áratugum, eða fram yfir miðja öldina, varð ör þróun í þessum fræðum. Skýringum atferlissinna var beitt við ýmis konar vandamál, svo sem "undirmigu" barna og unglinga (klassísk skilyrðing). Á sjötta áratugnum var farið að hagnýta virka skilyrðingu við ýmis konar heilbrigðisvandamál, t.d. við að breyta óæskilegri hegðun þroskaheftra og barna.

Í byrjun sjöunda áratugsins var farið að nota samskonar aðferðir kerfisbundið til að breyta hegðun sjúklinga á geðdeildum sjúkjahúsa með aðferð sem fékk nafnið "token economy" eða kumlanám. Þessi aðferð gengur út á að styrkja jákvæða hegðun með einhvers konar táknum eða "peningum", sem safna má og/eða skipta í ýmis konar forréttindi, s.s. tóbak, sælgæti, bæjarferðir, o.s.frv.

"Hugræna byltingin" eða samruni atferlis- og hugrænna skýringa/aðferða varð svo á sjöunda og áttunda áratugnum. Ein af fyrstu hugrænu aðferðunum, sem vakti verðskuldaða aðhygli atferlissinna var sjálfs-fyrirmæla-þjálfun ("self-instructional training"). Í þessari hugrænu aðferð er gengið út frá því að unnt sé að breyta hátterni með því að breyta þeim fyrirmælum, sem fólk gefur sjálfu sér, þ.e. frá óraunsæjum, neikvæðum og truflandi hugsunum í jákvætt og uppbyggilegt sjálfstal.

Annað, sem markaði þáttaskil á þessum tíma voru nýjar hugmyndir um meðferð á þunglyndi, sem eignaðar eru bandaríska geðlækninum Aaron Beck. Hann setti fram þá tilgátu að neikvæðar, óraunsæjar hugsanir, sem eru mjög áberandi í þunglyndi væru ekki aðeins einkennni á vandamálinu, heldur gegndu mikilvægu hlutverki í að viðhanda því. Samkvæmt þessu er hægt að meðhöndla þunglyndi með því að hjálpa skjólstæðingunum að koma auga á þessar neikvæðu, óraunsæju hugsanir og að breyta þeim í framhaldi af því.

Í dag er mikil gróska í hugrænni atferlismeðferð og hefur hún reynst árangursrík við fjölda vandamála.