KVÍÐI

Eftirfarandi texti er fenginn frá Kvíðameðferðarstöðinni (www.kms.is)

Kvíði (anxiety) er tilfinning sem flestir þekkja og reynist mönnum gagnleg í ýmsum aðstæðum. Þegar kvíðinn er hins vegar orðinn mun meiri en ástæða er til, og farinn að há fólki verulega í daglegu lífi, er talið að kvíðaröskun sé á ferðinni. Þá bregst líkaminn við í tíma og ótíma eins og fólk sé í hættu statt án þess að raunveruleg hætta sé á ferðinni.

Hér á eftir verður greint frá nokkrum kvíðaröskunum en frekari upplýsingar og ráð við almennum kvíða og og streitu má finna í eftirfarandi bæklingum:

Streita og Streita og almennur kvíði.

Félagsfælni

Félagsfælni (social phobia) lýsir sér í þrálátum kvíða við félagslegar aðstæður þar sem fólk óttast að koma illa fyrir og að aðrir myndi sér neikvæða skoðun á því. Fólk forðast þessar aðstæður eða þraukar þrátt fyrir mikinn kvíða. Vandinn háir því verulega í daglegu lífi. Félagsfælni er algengasta kvíðaröskunin og hrjáir um 12 % fólks.

Helstu líkamlegu einkenni félagsfælni eru roði, sviti, skjálfti, svimi, ógleði, vöðvaspenna, munnþurrkur, spennt raddbönd, ör öndun og hraður hjartsláttur. Hugurinn getur tæmst og fólk átt erfitt með að einbeita sér.

Tilfinningaleg einkenni félagsfælni eru m.a. kvíði, óöryggi, skömm, pirringur og höfnunartilfinning. Fólk verður óþægilega sjálfmeðvitað og finnur til vanmáttar síns. Félagsfælni getur leitt til þunglyndis og misnotkunar á vímuefnum.

Hugræn atferlismeðferð við félagsfælni

Samkvæmt hugrænu líkani af félagsfælni á hugarfar, athygli og öryggisráðstafanir þátt í að viðhalda vandanum.

Hugarfar. Félagsfælnir hafa oft neikvæðar hugmyndir um sig (t.d. ég er öðru vísi, óaðlaðandi, vitlaus) og upplifa aðra sem gagnrýna í garð þeirra. Þeir gera miklar kröfur til sín í samskiptum og fá mikið af neikvæðum hugsunum innan um aðra (t.d. mér dettur ekkert í hug til að segja, það hljóta allir að sjá hvað ég roðna). Þegar þeir koma úr aðstæðunum einblína þeir oft á það sem betur hefði mátt fara í frammistöðu þeirra. Þessar hugsanir auka allar á félagskvíðann.

Athygli. Þegar félagsfælnir verða óöruggir beinist athygli þeirra oft að kvíðaeinkennunum sem gerir það að verkum að þeir finna meira fyrir þeim (t.d. getur andlitsroði manneskju aukist ef hún beinir athygli að honum). Þá tekur fólk gjarnan líðan sína til marks um hvernig það komi öðrum fyrir sjónir (t.d. ef mér líður eins og asna hlýt ég að líta út eins og asni). Þegar athyglin beinist inn á við (t.d. að eigin líðan og framkomu) tekur fólk verr eftir því hver raunveruleg viðbrögð annarra eru (það gæti t.d. misst af jákvæðum viðbrögðum eins og brosi) og tekur verr eftir því sem er sagt í kringum það. Þetta gerir það að verkum að erfiðara er að koma inn í samræður.

Öryggisráðstafanir. Þetta er allt það sem félagsfælnir gera til að verja sig áður en þeir fara í félagslegar aðstæður (t.d. taka inn róandi töflu, undirbúa samræður í huganum eða klæðast lítt áberandi fötum) og meðan á félagslegum aðstæðum stendur (t.d. segja fátt, sitja úti í horni, forðast augnsamband). Öryggisráðstafanir draga úr kvíða til skamms tíma en aftra því að fólk komist að því að þeir hefðu ráðið við aðstæður og að ekkert slæmt hefði gerst.

Ofsakvíði

Í ofsakvíða (panic disorder) fær fólk endurtekin og óvænt kvíðaköst þar sem a.m.k. fjögur af eftirfarandi einkennum gera vart við sig: Hjartsláttur, svimi, sviti, skjálfti, köfnunartilfinning, andnauð, óraunveruleikatilfinning og ótti við að eitthvað hræðilegt sé að gerast eins og að yfirlið, köfnun, hjartaáfall, geðveiki eða dauði. Fólk fer að óttast frekari köst og getur þróað með sér víðáttufælni þar sem fólk forðast aðstæður eða athafnir þar sem frekari köst gætu gert vart við sig.

Allt að 10% fólks fær eitt eða fleiri kvíðaköst á ævinni. Um þa bil 3,5 % fólks þróar með sér ofsakvíða, það er að segja óttann við frekari kvíðaköst (eiginlega „ótta við óttann”).

Hugræn atferlismeðferð við ofsakvíða

Samkvæmt hugrænu líkani af ofsakvíða, á hugarfar fólks, athygli og öryggisráðstafanir þátt í að viðhalda vandanum.

Athygli. Fólk fer að fylgjast með líkamanum og taka sérstaklega vel eftir öllum merkjum um að kvíðakast gæti verið á leiðinni. Dæmi um einkenni sem fólk gæti farið að hlusta eftir eru eilitlar breytingar á hjartlætti. Við það að hlusta eftir slíkum breytingum, sem eilíflega eiga sér stað i líkamanum, fer fólk að taka betur eftir þeim og túlka á versta veg, sem hrint getur af stað kvíðakasti.

Hugarfar. Í ofsakvíða á sér stað samspil milli kvíðaeinkenna og rangtúlkunar á þeim: Kvíðaeinkenni, eins og hjartsláttur, eru túlkuð til marks um að eitthvað alvarlegt sé að gerast (t.d. hjartaáfall) sem síðan eykur kvíðaeinkennin, sem þá eru túlkuð á enn verri veg (t.d. að um alvarlegt hjartaáfall sé að ræða sem leitt gæti til dauða). Algengt er að svimatilfinning sé túlkuð á þann veg að yfirlið sé yfirvofandi, að andnauð geti leitt til köfnunar og óraunverulleikatilfinning til geðveiki svo dæmi séu nefnd.

Þess ber að geta að ofangreind einkenni eru eðlilegur hluti af meðfæddu neyðarviðbragði líkamans sem fer í gang þegar við metum að við séum í hættu stödd (stundum er nóg að við hugsum að eitthvað slæmt geti gerst eins og að við gætum fallið á prófi). Þetta viðbragð hefur stuðlað að afkomu mannsins í áranna rás, gert honum kleift að berjast fyrir lífi sínu eða taka til fótanna þegar þörf var á. Ofangreind einkenni leiða, hvorki til yfirliðs (þar sem blóðþrýstingur hækkar í kvíðakasti en fellur við yfirlið), dauða (þá væri mannveran löngu útdauð) né geðveiki (sturlunareinkenni eru af öðrum toga en kvíðaeinkenni).

Öryggisráðstafanir. Til að afstýra því að það gerist, sem fólk óttast í kvíðaköstunum, grípur fólk til öryggisráðstafana. Algengast er að fólk fari hreinlega ekki þangað sem það telur vera hættu á köstum, eða geri eitthvað til að verja sig, eins og að taka inn kvíðastillandi lyf, anda rólega (stundum í poka) eða setjast niður , óttist það yfirlið. Þessi viðbrögð draga úr kvíða til skamms tíma en viðhalda hins vegar þeirri hugmynd að einhver hætta sé á ferðinni. Ef manneskja sest niður í hvert sinn sem hún finnur til svima, af ótta við yfirlið, er líklegt að hún upplifi áfram að hætta sé á yfirliði, setjist hún ekki niður. Taki manneskja inn kvíðastillandi lyf í hvert sinn sem hún telur hættu á kvíðakasti af því að hún óttast að kvíðakastið geti leitt til sturlunar, kemst hún síður að því að kvíðakastið er meinlaus hluti af kvíðaviðbragðinu. Ofangreindar öryggisráðstafanir eru skiljanlegar og freistandi þar sem þar sem þær draga úr kvíða til skamms tíma. Hins vegar verður fólk háð alls konar viðbrögðum sem eru óþörf og eiga þátt í að viðhalda ofsakvíðanum.

Frekari upplýsingar og ráð við ofsakvíða má finna í eftirfarandi bæklingi: Ofsakvíði

Þráhyggja og árátta

Þráhyggja og árátta (obsessive compulsive disorder) er hamlandi kvíðaröskun sem einkennist af þrálátri og tímafrekri þráhyggju eða áráttu. Áætla má að vandinn hrjái um það bil 5000 Íslendinga einhvern tímann á ævinni.

Þráhyggja vísar til óboðinna og áleitinna hugsana, hvata eða ímynda, sem algengast er að snúist um smit (t.d. að smitast við það að snerta peninga), efasemdir (t.d. hvort slökkt hafi verið á eldavélinni), hryllilegar eða ofbeldisfullar hvatir (eins og að skaða barnið sitt) eða kynóra (sjá eitthvað klámfengið fyrir sér).

Árátta lýsir sér í síendurteknu atferli eins og að þvo sér um hendurnar, tékka á, eða raða hlutum. Hún getur einnig verið framkvæmd í huganum t.d. með því að telja, endurtaka orð eða biðjast fyrir. Áráttan dregur úr kvíða til skamms tíma og er oftast ætlað að afstýra því að þráhyggjuhugsanir verði að veruleika.

Fólk gerir sér grein fyrir að þráhyggjan eða áráttan er meiri en eðlilegt er, skammast sín oft fyrir vandann og á því oft erfitt með að leita sér aðstoðar.

Hugræn atferlismeðferð við þráhyggju og áráttu

Samkvæmt hugrænu líkani af þráhyggju og áráttu, á hugarfar fólks, athygli og atferli þátt í að viðhalda vandanum.

Hugarfar. Hugsun einkennist hér af ofurábyrgðarkennd og fullkomnunaráráttu. Fólki finnst að það eigi að geta stjórnað hugsunum sínum, það sé óeðlilegt að fá óboðnar hugsanir, að hugsanir endurspegli innræti þess og geti leitt til þess að eithvað slæmt gerist. Fólki finnur sig knúið til að reyna að afstýra slíkum atburðum.

Athygli. Athygli fólks með þráhyggju fer gjarnan að beinast að hugsanaferlum, sem eykur líkurnar á að fólk taki eftir óboðnum hugsunum. Fólk tekur jafnvel meira mark á hugrenningum og efasemdum en minni fyrir athöfnum eða atburðum í kringum það. Þetta getur stuðlað að aukinni áráttu, til dæmis því að gá ítrekað að hlutum.

Atferli. Áráttan er það atferli sem viðheldur þráhyggju og áráttu. Hún dregur úr kvíða til skamms tíma en aftrar því að fólk komist að því að þráhyggju hugsanir verði ekki að veruleika. Manneskja sem óttast smit gæti t.d. þvegið sér ítrekað um hendurnar til að afstýra smiti. Fólk á mjög erfitt með að láta af áráttunni þar sem kvíðinn eykst til muna þegar hún er ekki framkvæmd. Láti fólk aldrei eftir áráttunni mun kvíðinn smám saman fara minnkandi. Árátta getur einnig verið eitthvað sem fólk gerir í huganum eins og að reyna með einhverju móti að sporna við þráhyggjuhugsunum. Það hefur hins vegar öfug áhrif (því að því meira sem reynt er að hugsa ekki um eitthvað, eins og bleikan fíl, því oftar kemur það upp í hugann).

Frekari upplýsingar og ráð við þráhyggju og áráttu má finna í eftirfarandi bæklingi: Þráhyggja og árátta

Heilsukvíði

Í heilsukvíða (health anxiety) telur fólk sig haldið alvarlegum sjúkdómi eða hefur áhyggjur af að veikjast alvarlega. Áhyggjur af tilteknum einkennum eru meiri en niðurstöður læknisrannsókna gefa til kynna. Vandinn veldur fólki verulegum óþægindum og röskun á daglegu lífi. Heilsukvíði lýsir sér í ýmsum líkamlegum einkennum kvíða svo sem spennu og verkjum, doða, svima, örum eða þungum hjartslætti, andnauð, meltingartruflunum og ógleði. Tilfinningaleg einkenni heilsukvíða geta verið kvíði og ótti, áhyggjur, pirringur og depurð.

Hugræn atferlismeðferð við heilsukvíða

Samkvæmt hugrænu líkani af heilsukvíða, á hugarfar fólks, athygli og öryggisráðstafanir þátt í að viðhalda vandanum.

Athygli. Fólk fer að fylgjast með líkamanum og taka sérstaklega vel eftir öllum óþægindum sem bent gæti til veikinda. Við það að beita eðlilegum óþægindum athygli er hætt við að fólk finni meira fyrir þeim en áður. Þú getur prófað þetta með því að setja fingurgómana upp í loft og hlusta eftir því í u.þ.b. eina mínútu hvort þú finnir fyrir einhverju óvenjulegu þar, sem þú fannst ekki fyrir áður. Flestir greina frá því að þeir fari að finna fyrir doða, stingjum eða slætti sem þeir fundu ekki fyrir áður. Þá beinist athygli fólks með heilsukvíða einnig oft að umfjöllun um veikindi í þjóðfélaginu, manneskja sem óttast að fá krabbamein gæti t.d. tekið sérlega vel eftir allri umfjöllun um krabbamein og fundist „allir vera að fá krabbamein í kringum hana”.

Hugarfar. Fólk með heilsukvíða er gjarnt á að túlka óþægindi sem það finnur fyrir á versta veg, hausverkur gæti t.d. verið talinn til marks um heilaæxli. Yfirleitt er horft framhjá meinlausum skýringum á óþægindunum, eða þeim ekki trúað. Þegar óþægindi eru túlkuð á versta veg magnast kvíði sem einmitt lýsir sér í líkamlegum einkennum eins og doða, spennuverkjum eða skjálfta. Hætt er við að þessi einkenni séu síðan túlkuð til marks um alvarleg veikindi. Einnig gætir tilhneigingar til að túlka ummæli lækna á versta veg, ef læknir t.d. sendir viðkomandi í rannsókn gæti viðkomandi hugsað sem svo að „læknirinn væri sannfærður um að eitthvað alvarlegt væri að fyrst hann pantar þessa rannsókn”.

Öryggisráðstafanir. Fólk grípur til ýmissa aðgerða til að verjast ógninni eins og að skoða líkamann vel, þreifa reglulega á ákveðnum stöðum sem valdið getur ertingu, sem þá er gjarnan túlkuð á versta veg. Algengt er að fólk leiti ítrekað til lækna og biðji um rannsóknir sem viðheldur óvissuástandinu (því þar fær það fremur að heyra hvað er ekki að, en hvað er að). Oft fer fólk að lesa sér til um einkenni, lýsa óþægindum fyrir öðrum og leita hughreystingar annarra sem slær aðeins á kvíðann til skamms tíma. Fólk getur einnig farið að forðast eitt og annað eins og að reyna á sig (ef það álítur sig veikt) sem gerir það að verkum að fólk verður í verra formi og er þá gjarnt á að túlka þrekleysið á versta veg. Sumir forðast alfarið að leita til lækna af ótta við að fá slæmar fréttir, og sneiða hjá allri umfjöllum um veikindi í fjölmiðlum og daglegu tali.

Ofangreind viðbrögð eru óhjálpleg því þau styrkja þá hugmynd að án þeirra væri það búið að greinast með alvarlegan sjúkdóm.

Frekari upplýsingar og ráð við heilsukvíða má finna í eftirfarandi bæklingi: Heilsukvíði

Áfallastreituröskun

Áfallastreituröskun (post-traumatic stress disorder) er kvíðaröskun sem hlotist getur af alvarlegu áfalli sem fólk verður fyrir, þar sem lífi eða velferð þess, eða einhvers annars, er ógnað. Á meðan á áfallinu stendur upplifir fólk mikla hræðslu, hrylling eða vanmátt.

Í kjölfarið verða einhverjar af eftirfarandi breytingum á atferli og tilfinningalífi fólks og þurfa einkennin að vera til staðar í a.m.k. mánuð til að greining sé gerð: Fólk leitast við að forðast allt sem minnir á áfallið svo sem hugsanir og tilfinningar tengdar áfallinu, tiltekna staði eða athafnir. Það endurupplifir atburðinn með einum eða öðrum hætti, fær áleitnar endurminningar um atburðinn, martraðir eða sér hann ljóslifandi fyrir sér, því líður þá eins og atburðurinn sé að endurtaka sig. Fólk fer yfirleitt í uppnám þegar það eitthvað minnir það á atburðinn.

Fólk verður daufara og áhugalausara en það á að sérog á almennt erfitt með að finna fyrir jákvæðum tilfinningum. Það finnur hins vegar oft fyrir líkamlegri spennu, svefntruflunum, pirringi eða reiði, einbeitingarerfiðleikum, er eilíflega á varðbergi og því bregður auðveldlega. Það upplifir sig einangrað frá öðrum og á erfitt með að sjá framtíð sína fyrir sér. Áfallastreituröskun getur leitt til þunglyndis og misnotkunar vímugjafa.

Hugræn atferlismeðferð við áfallastreituröskun

Samkvæmt hugrænu líkani af áfallastreituröskun, eiga viðbrögð fólks við áfallinu þátt í að viðhalda vandanum.

Atferli. Það er tvenns konar atferli sem talið er að viðhaldi vandanum. Annars vegar tilhneiging fólks til að forðast minningar, hugsanir og tilfinningar tengdar áfallinu. Hins vegar viðleitni fólks til að flýja úr, eða forðast þær aðstæður, fólk eða staði sem minnir það á áfallið. Það að forðast svona er skiljanlegt þar sem það dregur úr vanlíðan til skamms tíma. Þau koma hins vegar í veg fyrir að fólk nái bata og komist yfir áfallið.

Frekari upplýsingar og ráð við áfallastreituröskun má finna í eftirfarandi bæklingi: Áfallastreita

Almenn kvíðaröskun

Almenn kvíðaröskun (generalized anxiety disorder) einkennist af þrálátum áhyggjum af hinu og þessu, jafnvel áhyggjunum sjálfum. Fólk á erfitt með að láta af þessum áhyggjum og finnur fyrir a.m.k. þremur af eftirfarandi einkennum: Eirðarleysi, vöðvaspennu, pirringi, svefntruflunum (erfiðleikum með að sofna og hvílast í svefni) og þreytu. Fólk er kvíðið og áhyggjufullt að staðaldri og á erfitt með að slaka á. Áhyggjurnar geta ýmist einskorðast við tilteknar áhyggjulotur þar sem fólk er í þungum þönkum frá nokkrum mínútum í allt að nokkrar klukkustundir, eða þannig að fóllk upplifir sig almennt áhyggjufullt.

Um það bil 5% fólks fær almenna kvíðaröskun einhvern tímann á ævinni.